حکمت متعالیه حاصل تالش جریان فکری شیعی است

10:52 ۸۶ روز و ۱۰ ساعت پیش قدس 239 0
حکمت متعالیه حاصل تالش جریان فکری شیعی است

هویت و شالوده هر انقلابی در گرو تفکر و آرمان حاکم بر آن است. اساساً انقلاب در بستر اندیشه و تفکر است که برای دستیابی به آرمان‌هایش تعالی می‌یابد. از طرف دیگر جام جهان‌نمای اندیشه حاکم در یک انقلاب، ایدئولوژی متفکران آن است. در انقلاب اسلامی قاطبه رهبران فکری متأثر از حکمت صدرایی بوده‌اند؛ از خود امام(ره) گرفته تا امثال شهید مطهری، شهید بهشتی و ...

قدس

قدس آنلاین : هویت و شالوده هر انقلابی در گرو تفکر و آرمان حاکم بر آن است. اساساً انقلاب در بستر اندیشه و تفکر است که برای دستیابی به آرمان‌هایش تعالی می‌یابد. از طرف دیگر جام جهان‌نمای اندیشه حاکم در یک انقلاب، ایدئولوژی متفکران آن است. در انقلاب اسلامی قاطبه رهبران فکری متأثر از حکمت صدرایی بوده‌اند؛ از خود امام(ره) گرفته تا امثال شهید مطهری، شهید بهشتی و ...
فردا روز بزرگداشت ملاصدرا، بزرگ‌ترین فیلسوف متقدم جهان اسلام است. به همین مناسبت با دکتر محمد مهدی منتصری، پژوهشگر فلسفه صدرایی، به بررسی آرا و اندیشه‌های فلسفی این فیلسوف بزرگ پرداخته‌ایم و و رد پای بنیان فلسفی او، یعنی حکمت متعالیه را در مبانی ایدئولوژیک انقلاب۵۷ جست و جو کرده‌ایم. در ادامه حاصل این گفت‌وگو را می‌خوانید.
آقای دکتر! آیا می‌توان حکمت متعالیه را پشتوانه فلسفی و خردورزانه انقلاب اسلامی دانست؟ این ارتباط تا چه میزان جدی و قابل بررسی است؟ در بستر تمدن اسلامی جمع دانش نداریم، به عبارتی دانش‌ها از هم‌گسیخته و پراکنده نیستند. یعنی فلسفه، عرفان و اخلاق به عنوان سه مؤلفه تمدن‌ساز در ساحت نظر متأثر از یکدیگر بوده‌اند. از طرفی تابش وحی منجر به رویش نظریات و نوآوری‌هایی نوین در این علوم گردیده است. بنابراین با محدود کردن بحث به دامنه اندیشه شیعی، می‌توان این اندیشه را تلفیقی از اندیشه‌های مختلف و در عین حال مرتبط با یکدیگر دانست. اوج این تلفیق را در دامان تمدن اسلامی، حکمت متعالیه به تصویر می‌کشد. بنابراین در این حکمت جمعی از دانش‌ها با رویکردی فلسفی در راستای حل مسائل بنیادین اندیشه‌ای پیوند خورده‌اند. به عنوان نمونه صدرا شرط ورود به حکمت را تفقه در دین به معنای خاصش می‌داند. در حالی که اساساً فلسفه از سنخ علوم حقیقی است و فقه در زمره علوم اعتباری معنا پیدا می‌کند. بر اساس دانش‌شناسی صدرا تکامل و سعادت معنایی دیگر دارد، بنابراین حکمت متعالیه صرفاً فلسفه یک فیلسوف نیست بلکه مکتبی شکل گرفته در جهان شیعی و متأثر از جریان فکری آن است. از سویی دیگر قوام نظام فکری امام خمینی(ره) از حیث جهان‌بینی به حکمت متعالیه مربوط است. بنابراین منظومه فکری ایشان را هم علومی مختلف با ربطی منطقی تحقق بخشیده است. اگر دین را در سه لایه جهان‌بینی، هنجارهای اخلاقی و نظامات اجتماعی طبقه‌بندی کنیم، پیوند دین و فلسفه در سطح جهان‌بینی معنا پیدا می‌کند. به همین خاطر بسیاری از صدرایی‌مسلکان، حکمت متعالیه را روح و حقیقت دین می‌دانند. بنابراین به طور حتم انقلابی با ماهیتی دینی آن هم در کشوری شیعی، حتماً متاثر از فلسفه، اخلاق و عرفان بوده است و هست.
اصلاح، بخشی از سیر و سلوک عرفانی است و از مصادیق اتم آن اصلاح اجتماعی است. آیا می‌توان مصلح اجتماعی بودن را مبتنی بر اسفار اربعه خردورزانه تبیین کرد؟
جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و خداشناسی سه رکن تشکیل‌دهنده حکمت هستند. جهان‌شناسی ناظر به نظام آفرینش و مراتب آن است. از طرفی در انسان‌شناسی و خداشناسی به ترتیب آغاز و انجام انسان و خداوند و صفاتش مورد مطالعه قرار می‌گیرد. بنابراین مفهوم و ابعاد معرفتی مصلح اجتماعی بودن را باید در انسان‌شناسی دنبال کرد. پرسش‌هایی چون، آغاز و نحوه آفرینش انسان، دوگانه‌انگاری نفس و بدن، نحوه ارتباط نفس و بدن، چیستی هدف و ماهیت کمال انسان و راه تکامل آدمی در دو ساحت علم و عمل، انسان‌شناسی فلسفی را شکل داده است. طرح نظریه انسان کامل در حکمت متعالیه وامدار عرفان اسلامی است. در واقع صدرا نظام آفرینش را مبتنی بر دو قوس نزول و صعود تبیین می‌کند. بالاترین مرتبه، ذات واجب تعالی است و پایین‌ترین مراتب هستی، متعلق به عالم طبیعت است. از سویی نزدیک‌ترین مرتبه به خداوند، مرتبه انسان کامل است. او معتقد است گیاه برای حیوان شدن و حیوان برای انسان شدن و انسان برای کامل شدن خلق شده است. صدرا در شرح اصول کافی چنین می‌گوید «عالم حقیقی و عارف ربانی دارای ولایت در دین و دنیاست و از ریاست کبری برخوردار است. امارت و آبادانی عالم ارضی به وجود عالم ربانی وابسته است و ما بر این مطلب در حکمت متعالیه اقامه برهان نموده ایم» به همین خاطر حاکمیت در اندیشه ایشان منحصر در عالم حقیقی و عارف ربانی است.
در تحلیل این نظریه می‌توان به دو نکته اشاره کرد: نخست؛ انسان کامل مبتنی بر حرکت جوهری نسبت به سایر موجودات، وجودی با کمالات بیشتر دارد، بنابراین در نظام وجودشناسانه رتبه وجودی بالاتری را داراست؛ پس در مناسبات اجتماعی و سیاسی نیز بر دیگران ارجحیت دارد. دوم انسان کامل واجد علم الهی (لدنی) است؛ یعنی اوست که مصالح و مفاسد قوانین و نظامات اجتماعی را مطابق با واقع می‌داند. بنابراین کسی غیر از او نمی‌تواند مصلح اجتماعی البته در نگاه آرمانی باشد.
در بیانات و نوشتار امام در فرایند شکل‌گیری انقلاب اسلامی و پس از آن چه مؤلفه‌های صدرایی به چشم می‌خورد؟ در میان موافقان و مخالفان انقلاب اسلامی، نظریه انطباق انقلاب اسلامی با سفر چهارم امام مبتنی بر اسفار اربعه، طرفداران جدی دارد. اما به نظر بنده بر اساس دانش جمعی در منظومه فکری ایشان و اصولی از قبیل اصل اجرای حدود و قصاص در جامعه یا خیرخواهی اجتماعی بر اساس ساختارهای تئوری ولایت فقیه می‌توان انقلاب را محصول سفر اول امام دانست. این دیدگاه نه تنها زمینه تحلیل نقادانه ایشان را فراهم می‌کند بلکه منجر به ترمیم بافت‌های فکری و ساختارهای سیاسی برآمده از آن نیز می‌شود. توکل و ایستادگی مرحوم امام تفسیر تحقق عینی اصل فلسفی «لاموثر فی الوجود الا الله» یا تفسیر مشهود «لاحول و لا قوه الا بالله» است. توحید متجلی در وصیت‌نامه الهی- سیاسی ایشان حتی از فهم بدنه نخبگانی جامعه نیز بالاتر است.
برخی از اندیشمندان، انقلاب را محصول اندیشه مدرن می‌دانند. بر این اساس چگونه می‌توان میان انقلاب اسلامی و حکمت متعالیه قائل به ارتباط بود؟
برخی از تمدن‌ها از حیث ایدئولوژیک و برخی از حیث تکنولوژیک در مقابل نظام برآمده از اندیشه مدرن منفعل گردیده‌اند. امام خمینی(ره) در این دوگانه سنت و تجدد صاحب چشمانی بیدار است. ایشان متأثر از جهان‌بینی توحیدی و انسان‌شناسی الهی برآمده از دانش جمعی و به طور خاص حکمت متعالیه، اصولی مرتبط برای مواجهه با مدرنیته و نحوه عبور از سنت‌ها اخذ کرده‌اند. از سویی مبتنی بر این اصول نافی مادی‌گرایی و شهوت‌رانی حیوانی و از سویی دیگر معتقد به پیشرفت علمی و ارتقای تکنولوژی در ساختارهای صنعتی کشور هستند.
حکمت متعالیه می‌تواند مبنای تقریری بومی از فلسفه سیاسی باشد علوم سیاسی رایج در دنیای معاصر نافی ماوراء عالم طبیعت است و رویکردی مادی‌گرایانه دارد. این نیز محصول بینش آن از جامعه نسبت به انسان است. جامعه در اندیشه حکیمان مسلمان و مدرنیته صرفاً لفظ مشترک است. شهید مطهری(ره) از جمله کسانی است که چالش اصالت فرد یا اجتماع را مطرح می‌کند و معتقد به موجودیت جامعه نیز می‌گردد. بنابراین مبتنی بر صاحب حیات دانستن جامعه، می‌توان اصولی همچون حرکت جوهری، اشتداد وجودی و حتی معاد را برای جامعه نیز پیاده کرد. بنابراین حکمت متعالیه جان‌مایه فلسفه سیاسی را تأمین می‌کند؛ یعنی با تحول در مبانی می‌توان نه تنها فرم، بلکه محتوای آن را نیز متحول کرد.


گروه های زیر مجموعه فرهنگی هنری

میراث و گردشگری
میراث و گردشگری

آخرین اخبار

مربی سپاهان: داوری در بازی با استقلال روی بازیکنان ما تاثیرگذار بود- به فوتبال پاک معتقدیم
مربی تیم فوتبال سپاهان با بیان اینکه تیمش در نیم فصل دوم در همه بازی‌ها از لحاظ آماری تیم برتر میدان بوده اعتقاد دارد اشتباهات داوری در دو بازی برابر استقلال روی بازیکنان سپاهان تاثیر منفی گذاشت.
فکری: دل خوشی از چمن مصنوعی ورزشگاه شهید وطنی نداریم
سرمربی نساجی مازندان گفت: چمن مصنوعی اگر خوب و استاندارد باشد، مشکل کمتری وجود دارد ولی چمن ورزشگاه شهید وطنی کیفیتی ندارد و زیاد دل خوشی از این چمن مصنوعی نداریم.
مرگ مقام نزدیک به مادورو در اثر ابتلا به کرونا
مقامهای ونزوئلا اعلام کردند، داریو ویواس، فرماندار منطقه پایتخت این کشور، شهر کاراکاس، و از همپیمانان قدرتمند نیکولاس مادورو، رئیس جمهور ونزوئلا روز پنجشنبه در اثر ابتلا به کووید ۱۹ در سن ۷۰ سالگی درگذشته است.
وعده وکیل سابق ترامپ برای اتبات تقلب انتخاباتی رئیس جمهور آمریکا
دستیار و وکیل شخصی سابق دونالد ترامپ وعده داده با انتشار یک کتاب خاطرات در آینده نزدیک نشان دهد که چطور دونالد ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۶ با کمک روسیه تقلب کرده است.
فشارهای کنگره آمریکا به پامپئو برای تحریم ترکیه
چهار نماینده کنگره آمریکا شامل دو سناتور و دو عضو مجلس نمایندگان، از مایک پامپئو خواستند وزیر امور خارجه ترکیه را جهت لغو طرح های حفاری و اکتشاف منابع انرژِ در شرق مدیترانه تحت فشار قرار دهد.
مهم‌ترین ایستگاه های عادی‌سازی روابط اسرائیل و امارات
توافق امارات و رژیم صهیونیستی درباره عادی‌سازی روابط نشان دهنده نزدیکی روابط میان دو طرف طی سال‌های گذشته به ضرر مسئله فلسطین بوده است.
اردوغان: یا قطع روابط دیپلماتیک یا فراخواندن سفیر از امارات در دستور کار است
رئیس جمهور ترکیه امروز جمعه عنوان کرد کشورش بستن سفارتخانه خود در ابوظبی و معلق ساختن روابط دیپلماتیکش با امارات متحده عربی را در پاسخ به عادی سازی روابط این کشور با رژیم صهیونیستی مد نظر دارد.
تحریرالشام یک شهروند آمریکایی را بازداشت کرد
دیده بان حقوق بشر سوریه اعلام کرد، هیئت تحریر الشام یک آمریکایی را در شمال غربی سوریه بازداشت کرد.
بازجویی از وزرای لبنانی درباره انفجار بیروت به تاخیر افتاد
داستان کل لبنان بازجویی از وزرا پیرامون انفجار بیروت را که قرار بود از امروز(جمعه) آغاز شود، به تاخیر انداخت.
رصد و برخورد قاطعانه پلیس با هرگونه اوباشی گری در فضای حقیقی و مجازی
جانشین فرمانده نیروی انتظامی اعلام کرد: فعالیت اراذل و اوباش به صورت مستمر و شبانه روزی در فضای حقیقی و مجازی رصد شده و با هرگونه اوباشی گری و قانون شکنی نظم و امنیت برخورد می کنیم.

پر بازدید ترین اخبار امروز

عکس روز- طوفان نزدیک است!
خبرگزاری دانشجویان ایران- ایسنا
چه خبر از لیگ برتر بسکتبال؟
در حالی که تنها ۲ ماه تا تاریخ برگزاری مسابقات لیگ برتر بسکتبال ایران‌ زمان باقی است، فدراسیون بسکتبال موضوعات و مسائل نیمه تمام زیادی را برای برگزاری یک لیگ قابل قبول در پیش دارد.
مربی هندبال بانوان: بهتر است لیگ دیرتر شروع شود
نشمین شافعیان گفت: به نظر من اگر لیگ با یک یا دو ماه تاخیر برگزار شود بهتر است، چون مهرماه اوج شیوع آنفلوآنزا است و امسال هم کرونا به آن اضافه می‌شود.
حذف ناباورانه اتلتیکومادرید از لیگ قهرمانان
لایپزیگ حریف پاری سن ژرمن در مرحله نیمه نهایی لیگ قهرمانان اروپا شد.
اعترافات- روبینیو
مهاجم برزیلی که فوتبال خود را در اروپا با رئال مادرید شروع کرد جدایی تلخی از این تیم داشت و دوست داشت با پیراهن چلسی به میدان برود.
اولین امام جمعه بیرجند پس از انقلاب درگذشت
اخلاق محرمی، آزار دیگران را نمی‌پسندد
روز مباهله روز اثبات حقانیت اسلام و تبیین عظمت اهل بیت(ع) است
آخرین تصمیم‌ها درباره آیین‌های خاص محرم
میزبانی «دستخط» از معاون رییس جمهور و رئیس بنیاد شهید
قرارداد «دی‌کاپریو» با «سونی»
آخرین تصمیم ها درباره آیین‌های خاص محرم
فردا یک گروه می‌خواهند برج میلاد را یک سانتیمتر، جابه‌جا کند
چرا بنیاد فارابی باید پول برپایی چتر سینمای ایران در جشنواره‌های خارجی را بدهد
ممنوعیت حضور دسته عزاداری در خیابان‌ها و برپایی ایستگاه‌های صلواتی در محرم امسال