حکمت متعالیه حاصل تالش جریان فکری شیعی است

10:52 ۱۶ روز و ۲۱ ساعت پیش قدس 97 0
حکمت متعالیه حاصل تالش جریان فکری شیعی است

هویت و شالوده هر انقلابی در گرو تفکر و آرمان حاکم بر آن است. اساساً انقلاب در بستر اندیشه و تفکر است که برای دستیابی به آرمان‌هایش تعالی می‌یابد. از طرف دیگر جام جهان‌نمای اندیشه حاکم در یک انقلاب، ایدئولوژی متفکران آن است. در انقلاب اسلامی قاطبه رهبران فکری متأثر از حکمت صدرایی بوده‌اند؛ از خود امام(ره) گرفته تا امثال شهید مطهری، شهید بهشتی و ...

قدس

قدس آنلاین : هویت و شالوده هر انقلابی در گرو تفکر و آرمان حاکم بر آن است. اساساً انقلاب در بستر اندیشه و تفکر است که برای دستیابی به آرمان‌هایش تعالی می‌یابد. از طرف دیگر جام جهان‌نمای اندیشه حاکم در یک انقلاب، ایدئولوژی متفکران آن است. در انقلاب اسلامی قاطبه رهبران فکری متأثر از حکمت صدرایی بوده‌اند؛ از خود امام(ره) گرفته تا امثال شهید مطهری، شهید بهشتی و ...
فردا روز بزرگداشت ملاصدرا، بزرگ‌ترین فیلسوف متقدم جهان اسلام است. به همین مناسبت با دکتر محمد مهدی منتصری، پژوهشگر فلسفه صدرایی، به بررسی آرا و اندیشه‌های فلسفی این فیلسوف بزرگ پرداخته‌ایم و و رد پای بنیان فلسفی او، یعنی حکمت متعالیه را در مبانی ایدئولوژیک انقلاب۵۷ جست و جو کرده‌ایم. در ادامه حاصل این گفت‌وگو را می‌خوانید.
آقای دکتر! آیا می‌توان حکمت متعالیه را پشتوانه فلسفی و خردورزانه انقلاب اسلامی دانست؟ این ارتباط تا چه میزان جدی و قابل بررسی است؟ در بستر تمدن اسلامی جمع دانش نداریم، به عبارتی دانش‌ها از هم‌گسیخته و پراکنده نیستند. یعنی فلسفه، عرفان و اخلاق به عنوان سه مؤلفه تمدن‌ساز در ساحت نظر متأثر از یکدیگر بوده‌اند. از طرفی تابش وحی منجر به رویش نظریات و نوآوری‌هایی نوین در این علوم گردیده است. بنابراین با محدود کردن بحث به دامنه اندیشه شیعی، می‌توان این اندیشه را تلفیقی از اندیشه‌های مختلف و در عین حال مرتبط با یکدیگر دانست. اوج این تلفیق را در دامان تمدن اسلامی، حکمت متعالیه به تصویر می‌کشد. بنابراین در این حکمت جمعی از دانش‌ها با رویکردی فلسفی در راستای حل مسائل بنیادین اندیشه‌ای پیوند خورده‌اند. به عنوان نمونه صدرا شرط ورود به حکمت را تفقه در دین به معنای خاصش می‌داند. در حالی که اساساً فلسفه از سنخ علوم حقیقی است و فقه در زمره علوم اعتباری معنا پیدا می‌کند. بر اساس دانش‌شناسی صدرا تکامل و سعادت معنایی دیگر دارد، بنابراین حکمت متعالیه صرفاً فلسفه یک فیلسوف نیست بلکه مکتبی شکل گرفته در جهان شیعی و متأثر از جریان فکری آن است. از سویی دیگر قوام نظام فکری امام خمینی(ره) از حیث جهان‌بینی به حکمت متعالیه مربوط است. بنابراین منظومه فکری ایشان را هم علومی مختلف با ربطی منطقی تحقق بخشیده است. اگر دین را در سه لایه جهان‌بینی، هنجارهای اخلاقی و نظامات اجتماعی طبقه‌بندی کنیم، پیوند دین و فلسفه در سطح جهان‌بینی معنا پیدا می‌کند. به همین خاطر بسیاری از صدرایی‌مسلکان، حکمت متعالیه را روح و حقیقت دین می‌دانند. بنابراین به طور حتم انقلابی با ماهیتی دینی آن هم در کشوری شیعی، حتماً متاثر از فلسفه، اخلاق و عرفان بوده است و هست.
اصلاح، بخشی از سیر و سلوک عرفانی است و از مصادیق اتم آن اصلاح اجتماعی است. آیا می‌توان مصلح اجتماعی بودن را مبتنی بر اسفار اربعه خردورزانه تبیین کرد؟
جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و خداشناسی سه رکن تشکیل‌دهنده حکمت هستند. جهان‌شناسی ناظر به نظام آفرینش و مراتب آن است. از طرفی در انسان‌شناسی و خداشناسی به ترتیب آغاز و انجام انسان و خداوند و صفاتش مورد مطالعه قرار می‌گیرد. بنابراین مفهوم و ابعاد معرفتی مصلح اجتماعی بودن را باید در انسان‌شناسی دنبال کرد. پرسش‌هایی چون، آغاز و نحوه آفرینش انسان، دوگانه‌انگاری نفس و بدن، نحوه ارتباط نفس و بدن، چیستی هدف و ماهیت کمال انسان و راه تکامل آدمی در دو ساحت علم و عمل، انسان‌شناسی فلسفی را شکل داده است. طرح نظریه انسان کامل در حکمت متعالیه وامدار عرفان اسلامی است. در واقع صدرا نظام آفرینش را مبتنی بر دو قوس نزول و صعود تبیین می‌کند. بالاترین مرتبه، ذات واجب تعالی است و پایین‌ترین مراتب هستی، متعلق به عالم طبیعت است. از سویی نزدیک‌ترین مرتبه به خداوند، مرتبه انسان کامل است. او معتقد است گیاه برای حیوان شدن و حیوان برای انسان شدن و انسان برای کامل شدن خلق شده است. صدرا در شرح اصول کافی چنین می‌گوید «عالم حقیقی و عارف ربانی دارای ولایت در دین و دنیاست و از ریاست کبری برخوردار است. امارت و آبادانی عالم ارضی به وجود عالم ربانی وابسته است و ما بر این مطلب در حکمت متعالیه اقامه برهان نموده ایم» به همین خاطر حاکمیت در اندیشه ایشان منحصر در عالم حقیقی و عارف ربانی است.
در تحلیل این نظریه می‌توان به دو نکته اشاره کرد: نخست؛ انسان کامل مبتنی بر حرکت جوهری نسبت به سایر موجودات، وجودی با کمالات بیشتر دارد، بنابراین در نظام وجودشناسانه رتبه وجودی بالاتری را داراست؛ پس در مناسبات اجتماعی و سیاسی نیز بر دیگران ارجحیت دارد. دوم انسان کامل واجد علم الهی (لدنی) است؛ یعنی اوست که مصالح و مفاسد قوانین و نظامات اجتماعی را مطابق با واقع می‌داند. بنابراین کسی غیر از او نمی‌تواند مصلح اجتماعی البته در نگاه آرمانی باشد.
در بیانات و نوشتار امام در فرایند شکل‌گیری انقلاب اسلامی و پس از آن چه مؤلفه‌های صدرایی به چشم می‌خورد؟ در میان موافقان و مخالفان انقلاب اسلامی، نظریه انطباق انقلاب اسلامی با سفر چهارم امام مبتنی بر اسفار اربعه، طرفداران جدی دارد. اما به نظر بنده بر اساس دانش جمعی در منظومه فکری ایشان و اصولی از قبیل اصل اجرای حدود و قصاص در جامعه یا خیرخواهی اجتماعی بر اساس ساختارهای تئوری ولایت فقیه می‌توان انقلاب را محصول سفر اول امام دانست. این دیدگاه نه تنها زمینه تحلیل نقادانه ایشان را فراهم می‌کند بلکه منجر به ترمیم بافت‌های فکری و ساختارهای سیاسی برآمده از آن نیز می‌شود. توکل و ایستادگی مرحوم امام تفسیر تحقق عینی اصل فلسفی «لاموثر فی الوجود الا الله» یا تفسیر مشهود «لاحول و لا قوه الا بالله» است. توحید متجلی در وصیت‌نامه الهی- سیاسی ایشان حتی از فهم بدنه نخبگانی جامعه نیز بالاتر است.
برخی از اندیشمندان، انقلاب را محصول اندیشه مدرن می‌دانند. بر این اساس چگونه می‌توان میان انقلاب اسلامی و حکمت متعالیه قائل به ارتباط بود؟
برخی از تمدن‌ها از حیث ایدئولوژیک و برخی از حیث تکنولوژیک در مقابل نظام برآمده از اندیشه مدرن منفعل گردیده‌اند. امام خمینی(ره) در این دوگانه سنت و تجدد صاحب چشمانی بیدار است. ایشان متأثر از جهان‌بینی توحیدی و انسان‌شناسی الهی برآمده از دانش جمعی و به طور خاص حکمت متعالیه، اصولی مرتبط برای مواجهه با مدرنیته و نحوه عبور از سنت‌ها اخذ کرده‌اند. از سویی مبتنی بر این اصول نافی مادی‌گرایی و شهوت‌رانی حیوانی و از سویی دیگر معتقد به پیشرفت علمی و ارتقای تکنولوژی در ساختارهای صنعتی کشور هستند.
حکمت متعالیه می‌تواند مبنای تقریری بومی از فلسفه سیاسی باشد علوم سیاسی رایج در دنیای معاصر نافی ماوراء عالم طبیعت است و رویکردی مادی‌گرایانه دارد. این نیز محصول بینش آن از جامعه نسبت به انسان است. جامعه در اندیشه حکیمان مسلمان و مدرنیته صرفاً لفظ مشترک است. شهید مطهری(ره) از جمله کسانی است که چالش اصالت فرد یا اجتماع را مطرح می‌کند و معتقد به موجودیت جامعه نیز می‌گردد. بنابراین مبتنی بر صاحب حیات دانستن جامعه، می‌توان اصولی همچون حرکت جوهری، اشتداد وجودی و حتی معاد را برای جامعه نیز پیاده کرد. بنابراین حکمت متعالیه جان‌مایه فلسفه سیاسی را تأمین می‌کند؛ یعنی با تحول در مبانی می‌توان نه تنها فرم، بلکه محتوای آن را نیز متحول کرد.


گروه های زیر مجموعه فرهنگی هنری

فرهنگ عمومی
فرهنگ عمومی

آخرین اخبار

آقاکوچکی: برای اجرای برنامه‌ها منتظر تکلیف انجمن بسکتبال با ویلچر هستیم
سرمربی تیم ملی بسکتبال با ویلچر مردان گفت: منتظر مشخص شدن تکلیف انجمن بسکتبال با ویلچر هستیم تا با هماهنگی فدراسیون جانبازان و معلولان برنامه‌های خود را آغاز کنیم.
ما همه بخشی از قرارداد ویلموتسیم!
طنز ورزشی - محمدرضا بلندی
وقتی تکلیف فوتبال دسته سه مردان مشخص می‌شود اما لیگ برتر بانوان نه!
وضعیت ادامه یا پایان لیگ برتر فوتبال بانوان در حالی مشخص نیست که سازمان لیگ تکلیف دسته دو و سه فوتبال مردان را هم مشخص کرده است.
برای زادآوری «ایران» فرصت را از دست ندهیم
در پی انتقال سه یوزپلنگ آسیایی از پارک پردیسان به منطقه حفاظت شده توران و اعلام نصب تله‌های زنده‌گیری یوزپلنگ نر برای کمک به زادآوری «ایران» (یکی از سه یوز منتقل شده )در محدوده پارک ملی توران، مدیرعامل انجمن یوپلنگ ایرانی گفت: یوزپلنگ سه ساله ماده‌ای که اکنون در منطقه حفاظت شده توران در استان سمنان نگهداری می‌شود هنوز شانس زیادی برای زادآوری دارد بنابراین نباید فرصت را از دست بدهیم.
ماسک زدن در خانه هم برای مهار کرونا موثر است
دو مطالعه جدید که توسط متخصصان چینی و آمریکایی انجام شده نشان می‌دهد که زدن ماسک تا چه حد می‌تواند در مهار ابتلا به ویروس کرونا مفید فایده واقع شود و این امر حتی در کنترل این ویروس در خانه و بین اعضای خانواده هم موثر است.
راه نامزدی دایی و مهدوی کیا برای ریاست باز شد
همان‌طور که انتظار می‌رفت با اولتیماتوم جدی فیفا به فدراسیون فوتبال، هیئت رئیسه فدراسیون و وزارت ورزش و جوانان از مواضع خود عقب‌نشینی محسوسی داشتند تا فوتبال ایران از خطر تعلیق و تشکیل کمیته عادی سازی  نجات پیدا کند تا مسیر برای برگزاری انتخابات سالم و بدون دخالت فراهم شود.
محاکمه علنی مذاکره کننده‌ها با ویلموتس
قرار بود پس از رقابت‌های جام جهانی و جام ملت‌های آسیا فوتبال ایران با انتخاب جانشین کارلوس کی روش طلوعی دوباره داشته باشد، منتقدان دانه درشت سرمربی پرتغالی با پرچمداری مازیار ناظمی هر روز در شبکه‌های اجتماعی از انتخاب یک مربی بزرگ خبر می‌دادند اما در نهایت یک مربی خانه نشین بلژیکی به عنوان جانشین کی روش انتخاب شد.
گردن درد و میگرن خود را با این خوراکی درمان کنید!
کارشناس یک کلینیک فیزیوتراپی و استخوان درمانی از یک ترفند عالی برای کمک به تسکین گردن درد و میگرن گفته که برای انجام آن به یه خوراکی احتیاج است.
سریعترین طلاق دنیا!
سریعترین طلاق دنیا شاید به نام این مرد ثبت شده باشد که کمتر از ۱۵ دقیقه پس از ازدواج همسرش را طلاق داد. اما جالب‌تر از آن علت این طلاق سریع می‌باشد.
نویسندگان اهل‌بیت(ع) و خلق ۱۰ رمان بزرگ
مدتی می‌شود به همت معاونت تولید انتشارات به‌نشر وابسته به آستان قدس رضوی طرحی بزرگ مبنی بر نگارش ۱۰ رمان مدرن دینی در ارتباط با بزرگان عالم تشیع در حال اجراست.

پر بازدید ترین اخبار امروز

این ۸ غذا را نخورید تا همواره جوان بمانید!
در این مطلب به هشت ماده غذایی اشاره خواهیم کرد که باید برای جلوگیری از پیری زودرس و ابتلا به بیماری، از مصرف آن‌ها خودداری کنید.
ˮتناقض‌های آشکارˮ در آمار صعود به دماوند و درآمدهای فدراسیون کوهنوردی
فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی در حالی برای اولین بار آمار و ارقام صعودها و درآمدهای حاصل شده از این صعودها به قله دماوند را اعلام کرده است که در این موارد ابهامات و تناقضات فراوانی دیده می‌شود.
کدام داروها از فهرست دریافت ارز دولتی خارج شدند؟
مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو گفت: اقلامی که از فهرست دریافت ارز دولتی خارج شده‌اند، عمدتاً شامل مکمل‌ها و داروهای بدون نسخه (OTC) هستند.
تحلیل اجرای آزمایشی طرح ترافیک پایتخت از شنبه- بازنگری در اجرای طرح در صورت گسترش کرونا
فرمانده عملیات مقابله با کرونا در کلان‌شهر تهران از افزایش مراجعات و بستری‌های کرونایی در تهران خبر داد و در عین حال گفت: از امروز (شنبه) برنامه فاز آزمایشی طرح ترافیک اجرا خواهد شد اما این موضوع حتماً مورد تحلیل قرار خواهد گرفت و اگر استفاده از ناوگان حمل و نقل عمومی مشکلاتی در زمینه گسترش بیماری به وجود آورد، طبیعتاً با تصویب ستاد ملی کرونا، ممکن است درباره بازنگری آن تصمیماتی جدیدی اتخاذ شود.
ارز واردات کامیون‌های دست دوم را خرج تولید در شرکت‌های داخلی کنید
به اعتقاد یک کارشناس صنعت خودرو، در شرایط تحریمی و کمبود منابع ارزی کشور، اختصاص ارز برای واردات کامیون‌های دست دوم چندان منطقی به نظر نمی‌رسد؛ لذا بهتر است این هزینه صرف تامین نیازهای شرکت‌های دولتی و خصوصی داخلی که زیرساخت تولید اتوبوس‌های برقی در آن‌ها فراهم است شود تا علاوه براینکه بر کاهش آلودگی هوا کمک شود، شرکت‌های خودروساز داخلی هم بهره‌مند شوند.
نویسندگان اهل‌بیت(ع) و خلق ۱۰ رمان بزرگ
بسیاری از نمایشگاه‌های هنری از اهداف هنری‌شان فاصله گرفته‌اند
به دنبال خدا در «کافه پیپ» ...
عمل صالح؛ مهمترین عامل قرب الهی
در نگاه فلسفی امام (ره) تجربه و عرف کنار گذاشته نمی شوند
رییس مجموعه فرهنگی هنری برج آزادی مشخص شد
وزیر ارشاد: آغاز  انتقام سخت الهی برای قاتلان شهید سلیمانی
«کن ۲۰۲۰»‌ برگزار نمی شود ولی فیلم‌های منتخب خود را معرفی کرد
وزیر ارشاد: راه امام (ره) و نلسون ماندلا، پر رهرو ادامه دارد
نقش رئیس کل بانک مرکزی در خواندن خبر رحلت امام(ره)