چرا شجریان ماندگار است؟

12:12 ۲۳ روز و ۲۳ ساعت پیش ایسنا 129 0
چرا شجریان ماندگار است؟

زادروز خسرو آواز ایران، بهانه‌ای برای بررسی راز ماندگاری اوست.

ایسنا

«خون می‌خورم از این‌که شجریان را از لحاظ فنی و جایگاه اجتماعی، تا این حد تقلیل داده‌ایم و تصور می‌کنیم که با تقلید صدا، طرز خنده و سخن گفتن محجوبانه، نگاه از گوشه چشم و ادای نت‌های اوج و بعضاً راه گردانی‌ها و شیوه رفتارش با وقایع اجتماعی عصر و امثالهم به او نزدیک شده‌ایم و در عِداد شاگردان و پیروانش قرار گرفته‌ایم. لازم است باور کنیم که ما در طول تاریخ فقط به یک شجریان نیاز داشته‌ایم و بابت این نعمت، سر بر آستان حق ساییم.»

سعید شفیعیون، مدرس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه اصفهان و شاگرد استاد شجریان گوینده این جمله‌هاست. او در گفت‌وگوی خود با خبرنگارایسنا، از جایگاه والای محمدرضا شجریان در موسیقی ایرانی سخن گفته و شاکیان او را مورد خطاب و عتاب قرار داده است. در متن پیش رو، مشروح سخنان او را از نظر می‌گذرانید.

وجه تمایز شجریان

برخلاف سایر خوانندگان ‌که عموماً ‌تک ژانری‌ هستند، شجریان از لحاظ فنی چندبعدی است؛ مثل سعدی که از غایت مهارتش در آفرینش انواع آثار ادبی، استاد سخن نامیده شده است. در واقع طول و عرض کاری شجریان و به اعتباری کم و کیف آن، نسبت به بقیه برجسته‌تر و متنوع‌تر است. او خواننده‌ای است که کارش را در مقام خواننده رسمی از برنامه‌های رادیویی گل‌ها آغاز کرد و با هوشمندی و علاقه بسیار و البته صداقت هنری با اتفاقات و اقتضائات عصر همراه شد.

شجریان در آغاز مانند جوی لجوجی، نجواکنان راه خود را طی کرد و سپس شبیه آبشاری نعره‌کشان با سر و سینه، پتک بر راه‌های سنگلاخی پیش رویش زد و به همین دلیل هنرش در طول زمان و تحولات اجتماعی و تاریخی بسیار صیقلی و زلال‌شده، تا جایی که «آیینه‌ای برای صداهای» ملت ایران گشته.

او و فرصت‌طلبی؟ دورش باد

شجریان خود را به یک هنرمند عالی و استاد کامل موسیقی‌دان بودن -که خود جایگاهی بس بلند است- محدود نکرد و در سلوک مردافکنش، سرانجام به متر و معیاری برای آنان‌ که به دنبال هنری بودند بدل شد تا بتوانند با این معیار، ضمن به رخ کشیدن تاریخ و فرهنگ متعالی ایران در بین سایر فرهنگ‌های جهانی، به‌نوعی توانایی در تزکیه و ارتقای روح جامعه در روزگار وانفسای معاصر و هجوم هنرها و افکارِ سطحیِ عامه‌شکار دست یابند. او توانست صدای بیان دردهای آن جامعه و تسکین آن‌ها باشد.

بعضی از همیشه‌ شاکیان شجریان، که از پشت شیشه کبود برج عاج خود به او می‌نگرند، این سلوک طاقت‌فرسا در مسیر خطیر پیچاپیچ را به‌تمامی، چرخش و فرصت‌طلبی استاد تعبیر می‌کنند؛ مثل اجراهای موسیقی‌های حماسی اجتماعی در آغاز انقلاب ایران و گویا توجه ندارند که این حرکتِ گروهی از موسیقی‌دانان دانش‌آموخته بود که از مدت‌ها پیش یکدیگر را پیداکرده و در کنار هم کارهای جدی فخیمی به یادگار گذاشته بودند.

به فرض محال این دعویِ تغییر مسیر آنی و غیرقابل‌قبول در باب استاد صدق کند، به قول مولوی«صوفی ابن‌الوقت باشد ای رفیق». اغتنام وقت و درک موقعیت برای هنرمندی که خود را متعهد به اصولی می‌داند که یکی از آن‌ها پاسداشت ایران و نیز توجه به آمال و ایده آل‌های اجتماعی و ذخایر فرهنگی و هنری آن است، جز خیروبرکت چه می‌تواند در پی داشته باشد؟

کاری که شجریان و یارانش کردند...

شجریان و یارانش در گذر از تحولات پرشتاب انقلاب، متعهدانه و با شکیب و تأمل بیشتری به عناصر فکری و فرهنگی ایران و افزایش امکانات موسیقی ایرانی برای تأثیرگذاری بیشتر آن بر جامعه و حتی گسترشش به بیرون از مرزهای جغرافیایی ایران کوشیدند. به‌واقع این جریان در موسیقی ما که سردارانش لطفی، مشکاتیان، علیزاده و... بودند، خود را از التهابات روز رها کردند و متأملانه وجوه عواطف انسانی را سرمنزل مقصود خود قرار دادند و حرکت را در کنار دغدغه‌های فنی و هنری از سطح جامعه به عمق فرهنگ ایرانی و انسانی آغاز کردند.

پس اگرچه شجریان در این عرصه، نقش شاخص داشت؛ اما خود در این ظرف قرار داشت و در کنار سلحشوران دیگر، رزم می‌کرد.

شجریان؛ اسطوره فرهنگی ایران

او دست‌کم موسیقی آوازی ایرانی را از مرزهای داخلی به بیرون گسترانید و اعتمادبه‌نفس بیشتری نصیب این هنر اصیل کرد و البته مایه این کار را به‌درستی فراهم کرده بود؛ هم از باب کسب دانش و مهارت و محتوای موسیقایی از بهترین بزرگ‌استادان موسیقی روزگارش و هم مهم‌تر از آن، مجهز شدنش به بهترین سرمایه‌های تاریخی و فرهنگی، یعنی کلام ابرشاعرانی چون حافظ، سعدی، مولوی، عطار، خیام و...

این شگرف کاری‌ها در کنار پشتوانه‌های عظیمی که شجریان در طول این سال‌ها از شناخت ادب و موسیقی ایران پیداکرده بود؛ در کنار توجهش به جامعه و خصوصیات آن ‌که بعضی را از اهل معرفت، حتی به درس آموخته بود، به یک‌مرتبه او را به یک اسطوره فرهنگی ایرانی تبدیل کرد.

بخت‌یاری شجریان در مصاحبت با استادان بزرگ موسیقی و ادبیات و شوق مفرط او به آموختن ظرایف دقیق از آن‌ها، او را امروز در شمار سایر اساطیر فرهنگی ایرانی قرار داده است و چندان اغراق نیست که نقش و جایگاه او را شبیه فردوسی و حافظ بدانیم با این تفاوت که شجریان این توفیق را داشت و دارد که این جایگاه را در دوره حیات خود بیابد و درک کند و البته امیدواریم با گذشت زمان همچنان این وجه برای او همچون آن بزرگان بماند.

چرا شجریان ماندگار است؟

راز مانایی شجریان

راز نیل به این جایگاه و مانایی شجریان، کسب هم‌زمان سه عنصر استعداد (توانایی و هوشمندی)، تلاش و مهم‌تر از همه صدق هنری است و سلوک هنری شجریان در طول زمان، ضمن برخورداری از خودآگاهی بسیارش، در حد عجیبی طبیعی و ملموس است.

اگر به تلاش‌های هنری شجریان دقت کنیم، می‌بینیم که همیشه نگاهش دورتر از جایی بوده که در آن قرار داشته است و این پارادوکس عجیبی که در کارهای استاد به چشم ژرف‌بینان می‌آید و در حقیقت همه بزرگان تاریخ ما داشتند، موجب فهم غلط منتقدان عصبی او شده است؛ یعنی از طرفی این مرد در اکنونِ خویش به‌تمامی غرق کارش بوده و به قول روانشناسان از ذهن‌آگاهی کاملی بهره‌مند بوده و درعین‌حال همیشه حواسش به تأثیرات آن در زمان دورتری بوده است. این چیزی است که دلیل ماندگاری اثر و به‌تبع آن، صاحب اثر در دل قرون و اعصار می‌شود.

تلاشِ برخاسته از تعهد درونی

فردوسی سی سال در زاویه خانه خود با هزار سختی و تنگدستی نشست و تمام هستی‌اش را آرش‌وار در کمان سرودن شاهنامه گذاشت، بی‌آنکه متوجه غلت زدن افرادی مثل عنصری و عسجدی در منال و مقام دون دنیای دنی باشد و سرانجام، به قول حسین مسرور در خطابش به فردوسی:

«اگر بیمت از طعنه عنصری است / زمانه نشسته پی داوری است

سخن‌هایتان یک‌به‌یک گوش کرد/ تو را ماند و او را فراموش کرد»

خنده‌آور است که می‌بینم، شاکیان خشمناک او دلیل توفیق شجریان در کسب این مرتبه رشک انگیز را شرایط حاکم بر تاریخ ایران در این چند دهه، عنوان می‌کنند و اعتقاددارم تلاش‌های عجیب‌وغریب این مرد، تصنعی نبوده و ناشی از تعهد درونی این هنرمند اول به خودش بوده است.

چند نکته با مقلدانِ شجریان

امروز تمام سعی‌مان در تجلیات هنری‌مان، تقلید اشکال فعالیت‌های هنری و اجتماعی او و حتی درآوردن ادای ظواهر خَلق و خُلق او شده است، تا مگر به این وسیله، جای او را در دل مردم، تصاحب کنیم و ابداً هم فکر نمی‌کنیم که آخر، کجای صدا و سیما و اطوار و رفتار ما شبیه به اوست. توفیق شجریان و امثال او بر سر زبان بودنشان نیست که در میان جان مردمان بودنشان است.

یک‌لحظه با خود خلوت نمی‌کنیم که  آنچه شجریان را شجریان کرد، نه شهرت او که محبوبیتش است و اصل محبوبیت، در اصل در ید خداوند «تعز من تشاء و تذل من تشاء» است؛ وگرنه شهرت را برادر حسود حاتم طایی با پلید کردن چاه زمزم هم به دست آورد! ازنظر من اینان‌ که به هر قیمتی به دنبال دیده شدن و به قول اینستابازان جذب فالوئرند، یادآور این قول شاعرند که فرمود:

«طاعت از دست نیاید گنهی باید کرد/ در دل دوست به هر حیله رهی باید کرد»

جاده آینده را کور نکنیم

از بدترین خصوصیات مؤکّد تاریخی ما ایرانیان، بت‌واره‌پرستی و جزم‌اندیشی در باب گذشته و آینده است. چقدر سرکیف می‌شویم وقتی جاده آینده خودمان را کور می‌کنیم و تصور می‌کنیم که مثلاً دیگر فلان چیزی که در گذشته داشتیم و یا الان داریم در آینده تکرار نمی‌شود؟ البته با این کار از خود سلب مسؤولیت هم کرده‌ایم و بساط پخته‌خواری خود را گسترده‌ایم. شرایط تاریخی و وقایع تلخی که بر سر این ملت در طی زمان رفته، می‌تواند تا حد زیادی یکی از توجیهات این تفکر باشد، ضمن اینکه ما عاشق بت‌سازی و معشوق‌تراشی هستیم.

افرادی هستیم که از دیدن توانایی‌های زایای خود و اقتضائات زمانمان ناتوانیم و چنین می‌شود که برای استادان مقلدمان هم دل‌غشه می‌کنیم و دنبال این هستیم که چه کسی بهتر دیوان حافظ را جواب گفته، چه کسی سر جای صدای شجریان خوانده است؟ و فکر نمی‌کنیم اگر حافظ هم چنین می‌اندیشید، بعد از سعدی، در درازای زمان مجال حضور نمی‌یافت و همین‌طور شجریان بعد طاهرزاده و تاج و بنان کجا می‌توانست با این تفکر بقا بیابد؟

قهقهه مرگ می‌زنم، وقتی می‌بینم یک جوان تازه از خان و مان گریخته ترانه‌خوان در کمند کلیپ و کانال افتاده و چندین مقلد و بدل در این‌طرف و آن‌طرف  پیداکرده است.

اگر شجریان می‌خواست در جامعه امروز رشد کند، چه راهی را انتخاب می‌کرد؟

امروز باید بیش از اصول فنی شجریان، قواعد فکری او را کشف کنیم و ببینیم اگر شجریان می‌خواست در جامعه امروز رشد کند، چه راهی را انتخاب می‌کرد و در کجا قرار می‌گرفت؟ تنها ذره‌ای تأمل در این خصوص مانع می‌آمد که ما در تلویزیون شاهد دعای تحویل خواندن برخی عزیزانی شویم که خود را در قیاس با استاد می‌گذارند و فکر می‌کنند چقدر زود، دیرشان شده است.

در نظر داشته باشیم شجریان زمانی در موسیقی ایرانی فعال بود که هم شاگردی‌هایش به خاطر نیازهای روز جامعه، هم با شهرت بیشتری در رسانه‌ها حضور پیدا می‌کردند و هم محبوبیت ظاهری بیشتری داشتند اما او به این سطوح راضی نمی‌شد و مرتباً در ریشه‌ها حرکت می‌کرد. «نهنگ است آنکه با دریا ستیزد / ز آب خرد، ماهی خرد خیزد»

خود را دریابیم

خون می‌خورم از این‌که شجریان را ازلحاظ فنی و جایگاه اجتماعی تا این حد تقلیل داده‌ایم و تصور می‌کنیم که با تقلید صدا طرز خنده و سخن گفتن محجوبانه، نگاه از گوشه چشمش و ادای نت‌های اوج و بعضاً راه گردانی‌ها و شیوه رفتارش با وقایع اجتماعی عصر و امثالهم به او نزدیک شده‌ایم و در عِداد شاگردان و پیروانش قرار گرفته‌ایم. لازم است باور کنیم که ما در طول تاریخ فقط به یک شجریان نیاز داشته‌ایم و بابت این نعمت سر بر آستان حق ساییم. ما را فقری اگر هست در خودباختگی و نایافتگی خویشتنمان است و بس.


گروه های زیر مجموعه فرهنگی هنری

عمومی
عمومی

آخرین اخبار

مفهوم «سلامت اجتماعی»؛ مهم اما در حاشیه
رئیس کرسی سلامت اجتماعی و توسعه یونسکو با اشاره به اینکه شرط اول سلامت اجتماعی دسترسی همگانی به امکانات عمومی و اولیه است، بر اهمیت ادای مسئولیت اجتماعی توسط سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی تاکید کرد.
اعلام آمادگی وزیر بهداشت برای کمک به فلسطین در تمام زمینه‌های سلامت
وزیر بهداشت گفت: امروز ابزار مبارزه در کشورها قدرت اسلحه و ارتش نیست، بلکه قلم های اهل قلم بیدار در دنیا، افکار آزادیخواه و مردمی که با رسانه هایشان فلسطین را حمایت می کنند، از تمامی سلاح های صهیونیست ها قوی ترند.
ساختار قوی ایران در ارائه مراقبت‌های اولیه بهداشتی
دبیر کل سازمان جهانی بهداشت گفت: امیدوارم که کشورهای عضو دفتر مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت از تجربیات ایران به ویژه در حوزه مراقبت‌های اولیه بهداشتی، بیشتر استفاده کنند.
آمادگی ایران برای صادرات دارو به سودان
وزیر بهداشت ضمن اعلام آمادگی ایران برای صادرات دارو و ساخت کارخانه‌های داروسازی در سودان، گفت: برای ایجاد یک مرکز تحقیقاتی در زمینه بیماری‌های شایع در مناطق گرمسیریِ سودان نیز آمادگی داریم.
80 کیلومتر عشق
اینجا جمعیت سیاه پوش موج می‌زند؛ در اوج شلوغی آدم ها با خودشان خلوت کرده‌اند، یکی نوحه سر می دهد، یکی بر سر و سینه می‌زند و دیگری کتاب به دست زیارت عاشورا و زیارت اربعین می‌خواند.
چگونه حالت تاریک اینستاگرام را فعال کنیم؟
کاربران اینستاگرامی که خواهان بهره‌مندی از حالت تاریک در این اپلیکیشن هستند، قادر خواهند بود با انجام چند مرحله ساده، این قابلیت را فعالسازی کنند.
با چند روز کار کردن می‌توان یک آیفون ۱۰ خرید؟
به تازگی اطلاعات مربوط به حقوق و روزهای کاری افراد شاغل در شهرها و کشورهای مختلف گردآوری شده تا مشخص شود با صرف درآمد حاصل از چند روز کاری می‌توانند یک دستگاه گوشی آیفون ۱۰ خریداری کنند.
چرا تماس با ۱۱۸ پولی شد؟
تماس با ۱۱۸ در برهه‌ای از زمان رایگان بود، اما از حدود پنج سال پیش، تماس با کدهای سه‌رقمی غیراضطراری، از جمله ۱۱۸ مشمول هزینه برای تماس‌گیرنده شده است.
۱۰۰ درصد ناوگان اتوبوسی حمل و نقل جاده‌ای در اختیار زائران اربعین قرار می‌گیرد
رئیس سازمان راهداری و حمل و نقل جاده‌ای کشور گفت: تصمیم گرفته شده از ۲۵ تا ۲۸ مهرماه، ۱۰۰ درصد ناوگان اتوبوسی حمل و نقل جاده‌ای کشور (بین شهری) برای جابه‌جایی زائران اربعین حسینی مورد استفاده قرار گیرند.
فضای کسب و کار به امنیت شغلی نیاز دارد
از نگاه رییس اتحادیه کارگران قراردادی و پیمانی دلیل عدم صدور مجوزهای کسب و کار برخی منفعت‌طلبی‌ها و انحصارگری ‌ها است و تا زمانی که امنیت شغلی نیروهای کار حفظ نشود فضای کسب و کار بهبود نمی‌یابد.

پر بازدید ترین اخبار امروز

سقوطی که باعث فوت بیمار شد؛دستور استاندار هرمزگان برای رسیدگی فوری
اعلام مرگ فردی ۸۳ ساله در بیمارستان شهیدمحمدی بندرعباس بر اساس آنچه سهل‌انگاری گفته می‌شود، سبب موجی از نگرانی در بین مردم استان هرمزگان شد.
جت آموزشی و پیشرفته تمام ایرانی «یاسین» رونمایی شد
جت آموزشی و پیشرفته تمام ایرانی «یاسین» صبح امروز (پنجشنبه) با حضور وزیر دفاع، فرمانده نیروی هوایی ارتش و معاون علمی و فناوری رئیس جمهور رونمایی شد.
«خشونت در فضای مجازی» منتشر شد
کتاب «خشونت در فضای مجازی» با رویکرد آسیب‌شناسی پیام‌ها در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد.
شوخی با علی دایی مجاز است یا خیر؟
«علی دایی بالاتر از شوخی‌کردن نیست. شاید بخش عمده‌ای از شوخی مجری تلویزیونی هم ساده‌تر از این بود که واکنش دایی این قدر سنگین باشد اما کاش مجری تلویزیونی بداند که طنز با ظرافت همراه است و وقتی روی آنتن است، در جمع دوستانش نیست که اولین جمله‌ای را که به ذهنش می‌رسد، برای یک موج خنده بگوید و دو دقیقه بعد جمع فراموش کند.»
واقعی می‌گویید یا با ما شوخی دارید؟
دانشمندان ترک، عرب یا آلمانی وقتی می‌خواهند علم خود را به دیگران انتقال دهند تا جهانیان متوجه اختراع آنها شوند، از چه زبانی استفاده می‌کنند؟
آخر هفته به کدام گالری‌ها برویم؟
یک ایرانی برنده جایزه جهانی معماری در اسپانیا شد
مسوولان کمیته‌های اجرایی جشنواره موسیقی فجر معرفی شدند
فراخوان ششمین دوسالانه طراحی گرافیک منتشر شد
یکی از آثار «سالوادور دالی»‌ دزیده شد
فرآیندهای قضایی و قانونی حقوق مالکیت هنری بررسی شد
آخرین مهلت ثبت‌نام در مسابقه عکس «وقت زندگی» اعلام شد
اجرای سرود ـ نمایش برای موکب‌داران عراقی
جزئیات مراسم تشییع پیکر «حسین دهلوی»
نیم قرن فعالیت هنری دهلوی سرمایه بزرگی برای این سرزمین است