چله شو؛ شب فرهنگی زنانه در مازندران

15:24 ۱۸۷ روز و ۳ ساعت پیش ایرنا 161 0
چله شو؛ شب فرهنگی زنانه در مازندران

ساری- ایرنا- مازندرانی ها به شب یلدا ، ' چله شو ' می گویند و جالب این که گذشت زمان و تغییرات فرهنگی در ابعاد مختلف بویژه زبانی، تاکنون نتوانسته است این نام پیوند خورده با مهر مادرانه و زنانه را از مردم این دیار بگیرد.

ایرنا

به گزارش خبرنگار ایرنا، این روزها به هر مکان عمومی که در مازندران می روی، نام چله شو به فور شنیده می شود و در فضای مجازی هم کمتر از نام یلدا به تنهایی خبری است و حتی بحث غالب در این فضا که بیشترین تغییرات فرهنگی را طی چند سال گذشته به همراه آورده، تاکید بر حفظ نام سنتی ' چله شو ' برای یلداست.
کارشناسان فرهنگی علت دست نخورده ماندن نام چله شو در مازندران را با وجود گرایش شدید جوانان و نوجوانان این خطه به فارسی گویی، در ماهیت زنانه و مادرانه بودن این سنت می دانند.
چله شو در مازندران به لحاظ مناسکی هم تا حدود زیادی دست نخورده مانده است و بر خلاف بسیاری از مناطق کشور، آنان که یلدا را همچنان پاس می دارند به مناسک سنتی آن هم بویژه در بخش خورد و خوراک پایبند هستند.
یلدا در مازندران بدون ایفای درست نقش مادران بی معنا و محتوا می شود و شاید به همین دلیل است که همچنان نام چله شو از زبان ها نیفتاده و حتی جوانان و نوجوانان هم بر حفظ این نام تاکید دارند.
** خوراکی های محلی؛ نقطه قوت چله شو
خوراکی ها محلی شب نشین ثابت سفرهای چله شو در مازندران هستند، خوراکی هایی که تنها با ظرافت آمیخته به مهر زنانه و صبوری و دیگرخواهی مادرانه در عصر غلبه ' فست فود ' ها و نمایش تمکن مالی بر سفره ها، قابل گردآوری و فراهم کردن است.
اگر چه وفور نعمت انار و هندوانه به عنوان 2 مهمان دایمی سفره های چله شو به یمن پیشرفت حمل و نقل و تکنولوژی دیگر دغدغه ای برای مادران مازندرانی در پاسداشت چله شو نیست، ولی دیگر غذاها و میوه های محلی از ماهها قبل با مهر مادرانه برای این منظور آماده سازی می شود.
رسم قدیمی مادران مازندرانی برای چله شو این بود که در فصل تابستان چند عدد هندوانه سالم و خوب را داخل آویزهایی از جنس حصیر قرار داده و در مکان های سرد به سقف آویزان می کردند تا ماندگاری آنها برای شب یلدا تضمین کنند. این روش در مناطق مختلف نام های محلی ویژه داشت؛ مثلا در بابل به این کار ' گرک ' کردن و در مناطق ییلاقی شرق مازندران ' ونده ' زدن می گفتند.
برای انار هم همین روش استفاده می شد و گاهی هر خانواده در فصل برداشت، چند شاخه انار را از درخت کنده و در جای مناسب آویزان و نگهداری می کردند.
با این وصف، رسم آماده سازی سفره چله شو همزمان با برداشت محصولات مختلف بومی اعم از میوه های باغی و وحشی در حال حاضر نیز ادامه دارد. مثلا برای درست کردن ' بادانه ' که از برنج سفید استفاده می شود، مادران در فصل تبدیل شلتوک، ترجیح می دهند از برنج نوبرانه برای این کار استفاده کنند.
زنان مازندران در فصل تابستان، برنج را تا مرحله آبکش کردن می پزند و سپس این برنج را پس از شست و شوی بسیار با آب، خشک می کنند و در فصل زمستان و پاییز و بویژه برای چله شو، خوراکی بادانه درست می کنند. برنج در روغن سرخ شده و شکل پفکی می شود و سپس با شهد، دانه های پف کرده برنج به هم متصل می شوند.
شاید یکی از جذاب ترین و مهم ترین مناسک چله شو در مازندران چیدن میوه های وحشی فصل و نگهداری از آنها برای شب نشینی در طولانی ترین شب سال باشد که همچنان متداول است.
پاییز مازندران، میوه های جنگلی بسیاری دارد که خرمالوی وحشی یا ' خرمندی ' ، بلوبری وحشی یا ' ولیک ' و ازگیل وحشی یا ' کندس ' از مهم ترین آنهاست که در شب یلدا مورد استفاده قرار می گیرد.
پدران و فرزندان پسر معمولا در اواخر فصل تابستان و اوایل فصل پاییز این میوه ها را به سفارش مادران از جنگل جمع آوری می کنند تا سور و سات سفره شب یلدا فراهم شود. زنان مازنی از خرمالوی وحشی ، شیره می گیرند تا بتوانند برای پخت انواع حلوا و شیرینی شب یلدا استفاده کنند. بلوبری وحشی یا ولیک را هم به طریقه آویزان کردن در مکانی مناسب نگهداری می کنند ولی برای کندس یا کنس ، روش مطلوبشان درست کردن شوری از آن است.
ازگیل وحشی برای این منظور زودتر از موعد رسیدن باید برداشت شود. از آنجایی که این میوه به صورت نارس یا کال ، مزه ای گس دارد، بهترین روش استفاده از آن نگهداری در آب شور است که با گذشت زمان علاوه بر این که پوست و گوشتش را نرم می کند، مزه خوب و دلچسبی هم به آن می دهد.
گردو، کنجد و شکر قرمز هم از دیگر محصولات بومی مازندران است که همچنان جایگاه ثابت در سفره های چله شو دارند. ' پیسه کنده ' نام نوعی شیرینی است که با آرد، آب، کنجد، گردو و شکر قرمز یا سفید درست می شود. این مواد را با هم مخلوط می کنند و خمیر می شود و به شکل شیرینی در می آورند که خام خورده می شود. برخی از مادران خوش ذوق و سیلیقه مازندرانی به همین مواد زرده تخم مرغ اضافه می کنند و می پزند تا نان گردویی را برای چله شو مهیا کنند که در اصطلاح مازندرانی به آن ' آغوزنون ' یا نان گردو می گویند.
البته با کنجد و شکر و گاهی عسل شیرینی دیگری هم درست می کنند که به آن ' پشتزیک ' می گویند که معادل فارسی آن حلوای کنجدی است.
جایگاه شاه نشین سفره های چله شوی مادران مازنی را به کدو تنبل آب پز تعلق دارد که به آن ' کیی شی' هم می گویند. هنوز هم در بعضی از روستاهای مناطق ییلاقی مازندران درست کردن آش و کته با کدو برای چله شو رواج دارد.
** نقش زن در چله شو
یک پژوهشگر آیین ها و سنت های مازندرانی در باره نقش زنان در شب یلدای مازندرانی یا چله شو گفت: مردم مازندران همانند اقوام دیگر ایرانی اهمیت ویژه ای برای چله شو قائل هستند و تلاش می کنند هرسال باشکوه تر از پیش یلدا را جشن بگیرند و نقش زنان در این میان بی بدیل است.
فریده یوسفی افزود: در واقع زنان در مازندران میراث دار فرهنگی بویژه در حوزه میراث فرهنگی ناملموس هستند، بنا بر این انتقال آموزه های فرهنگی توسط زنان مازندرانی به نسل جوان از همین طریق صورت می گیرد .
وی با بیان اینکه چله شو در مازندران یک شب و یک جشن نیست بلکه یک فرهنگ با خرده فرهنگ های بسیار است، توضیح داد: زن مازندرانی از روزهای پیشتر برای تدارک سور و سات شب یلدا در تکاپوست تا جمع خانواده خوش باشند و این آیین همان گونه که از پیشینیان برجای مانده تداوم یابد.
نویسنده کتاب آیین های باستانی مازندران با تاکید بر این که نقش زنان در مازندران فقط در میها کردن سور و سات چله شو نیست، گفت: قصه گویی مادربزرگ پای ثابت شب یلدا در مازندران است و شاید به همین خاطر هم یلدا به شب فرهنگی زنان در این استان تبدیل شده است.
وی افزود: اگر چه قصه های مادربزرگ ها در چله شو به ظاهر سرگرم کننده است، ولی سرشار از برخوردها و کشمکش های فرهنگی است که ذهن کودکان و جوانان را درگیر می کند و همچنین دایره ای از واژگان بومی را به آنان به طور غیر مستقیم آموزش می دهد که تغییرات فرهنگی کمتر اثر پاک کنندگی بر آنها دارد.
این پژوهشگر فرهنگی با اظهار این که تقریبا صفر تا صد تدارک شب نشینی یلدا در مازندران بر عهده زنان است، گفت: یکی از مناسک خوب چله شو در مازندران که تنها با حضور و صبوری و مهر مادرانه تدارک دیده می شود و بسیار هم کار سخت با ظرافت بالاست، مهیا کردن ' ته چین ' مازندرانی برای شام چله شو است.
ته چین سنتی مازندرانی عموما با گوشت مرغ یا اردک محلی و یا گوشت گوسفند به همراه سبزیجاتی مانند اسفناج، سیب زمینی ، کدو و دیگر مواد مورد نیاز درست می شود و بر خلاف ته چین کلاسیک رستورانی در آن از تخم مرغ استفاده نمی شود.
ظرافت کار در درست کردن ته چین مازندرانی نگه داشتن نسبت مواد با یکدیگر از یک سو و طعم دار کردن گوشت با ترشی های و دیگر ادویه های محلی از سوی دیگر است، کاری نیازمند دقت ، صبوری و تجربه ای است که تنها مادران کدبانو همه آنها را یکجا دارند.
** پاسداشت بزرگان و عزاداران
یوسفی با بیان اینکه شب یلدا به نوعی شب قدر فرهنگی ایرانیان و در مازندران هنوز حالت سنتی خودش را در بسیاری از مناطق حفظ کرده است، گفت: این شب اصولا به بزرگ ترهای فامیل اختصاص دارد چون همه سعی می کنند گرد شمع وجود بزرگ ترها بنشینند و گوش به پند آنان بدهند، مگر آن که یکی از فامیل عزیزی از دست داده باشد که در آن صورت همه افراد خانواده برای کاهش آلام مصیبت دیده به منزل آنها می روند.
این پژوهشگر مازندرانی با تاکید بر دور هم نشینی خانوادگی در چله شو، افزود: یلدا بزرگترین شب نشینی یا به اصطلاح مازندرانی ' شونیشت ' سال محسوب می شود که موجب رونق بازی ها و سرگرمی های متنوعی شده که معروف ترین آن مچ انداختن است.
یوسفی با بیان اینکه همچنین نقل خاطرات از طرف بزرگترها و آزمون چیستان ها به شور و شعف این شب می افزاید، گفت: اجرای موسیقی سنتی به خصوص لَـله وا و امیری خوانی و کتولی از بهترین بخش های مراسم یلداست.
** فرصتی برای برف خوران
نویسنده کتاب آیین های باستانی مازندران با اعلام این که یلدا در واقع آماده شدن برای مقابله با سختی های زمستان و کنار آمدن با سردترین فصل سال است، گفت: در این شب همه شرایط شادمانی برای آغاز زمستانی سخت که دو چله بزرگ و کوچک آن معروف است، فراهم می شود.
وی توضیح داد: مثلا اگر در شب یلدا برف ببارد، مازندرانی ها از این فرصت برای درست کردن ' ورف ِ شکر ' (برف با شکر) یا ' ورف ِ دشو ' (برف با دوشاب) استفاده می کنند و ماده ای مانند فالوده فراهم می آورند و در چله شو می خورند تا نشان دهند که چگونه می توان از نعمت های هر فصلی بدرستی بهره برد.
یوسفی افزود: این که مردم مازندران در شب یلدا از شیره خرمالو و شکر قهوه ای یا سرخ که از محصولات محلی است استفاده می کنند، نماد مقابله با سرمای زمستان است چون مردم بر این باورند که با خوردن آن خود را در برابر سرماخوردگی واکسینه می کنند.
** هویت سازی یلدا
این پژوهشگر مازندرانی با بیان اینکه یکی از جلوه های فرهنگی در جهان، جشن ها و آیین هایی است که از اندیشه و خرد ایرانی سرچشمه می گیرد تا دنیایی زیبا برای بشریت رقم بخورد، گفت: یکی از این جشن ها، آیین خاص چله شو است که به یلدا معروف است و برای مردم فرهنگ مدار و با هویت، زمستان سرد و سخت هم سرشار از فرهنگ و خرده فرهنگ هایی است که در زندگی روزمره جاری و ساری است، همه این نمودهای فرهنگی دارای پشتوانه غنی علمی و فرهنگی هستند که آبشخور آن هویت غنی ایرانی است.
یوسفی با اشاره به اینکه از کنار این جشن ها راحت عبور نکنیم، افزود: تمام داشته های فرهنگی و انسانی و تفکر زیباشناسی ذهن ایرانی در لایه های درونی این جشن ها نهفته است و معرف ما در جهان عاری از فرهنگ دست نخورده بشری است.
این پژوهشگر با بیان اینکه امروز سرشاخه های همان ریشه هستیم که تبرهای حوادث به شاخ و برگ مان آسیب زده است، تاکید کرد: پاسداشت این جشن ها بازگشت به ریشه های مان است که باید حفظ شود.
9927/1654


گروه های زیر مجموعه فرهنگی هنری

دین و اندیشه
دین و اندیشه

آخرین اخبار

هوک: ترامپ به شدت خواهان مذاکره است-تهران خواهان توافق باشد آماده برقراری روابط دیپلماتیک هستیم
نماینده ویژه آمریکا در امور ایران با بیان اینکه رئیس جمهور کشورش بسیار خواهان مذاکره با ایران است، در اظهاراتی ادعایی گفت که ایران از نظر دیپلماتیک منزوی‌تر شده است.
ترامپ: درخواست ما از ایران ساده است- چین و ژاپن خودشان از کشتی‌هایشان در تنگه هرمز حفاظت کنند
رئیس‌جمهور آمریکا در توییتی جدید از ایران خواست تا آنچه را که او "برنامه سلاح‌های هسته‌ای و حمایت از تروریسم" خواند کنار بگذارد.
ظریف: سامانه‌ای که پهپاد آمریکایی را ساقط کرد کاملاً ایرانی است- اقدام سپاه غرور آفرین بود
محمدجواد ظریف تاکید کرد، سامانه‌ای که پهپاد آمریکایی را بر فراز آبهای خلیج فارس هدف قرار داد، کاملاً ایرانی بود.
ادعای بی‌اساس وزیر خارجه مصر علیه ایران
وزیر خارجه مصر ایران را به دخالت در امور داخلی کشورهای عربی متهم کرد.
افتتاح نمایشگاه عکاسی فتو دیپلمات نگاه جهانی-هنر ایرانی
با حضور وزیر امور خارجه کشورمان نمایشگاه" فتو دیپلمات نگاه جهانی-هنر ایرانی" افتتاح شد.
انتقاد شورای نظامی سودان از طرح‌های میانجیگری اتیوپی و اتحادیه آفریقا
شورای نظامی سودان از طرح‌های اتیوپی و اتحادیه آفریقا برای پایان دادن به بحران سیاسی این انتقاد کرد.
استقلال ایران را با هیچ امتیازی معاوضه نمی‌کنیم- پیشنهاد مذاکره بدون پیش‌شرط ترامپ فریب است
سفیر جمهوری اسلامی ایران در ژاپن با تاکید بر این‌که استقلال ملت و کشور ایران را با هیچ امتیازی معاوضه نمی‌کنیم،‌ گفت: جامعه بین المللی باید از طریق اجماع سازی و مقاومت، در جهت تنش زدایی در منطقه و مقابله با اقدامات نظامی آمریکا حرکت کند.
ترزا می: اولویت ما رسیدن به راه حل سیاسی برای کاهش تنش با ایران است
نخست وزیر مستعفی انگلیس با تاکید بر اینکه تلاش خواهند کرد که در برجام باقی بمانند، گفت: اولویت ما رسیدن به یک راه حل سیاسی برای کاهش تنش با ایران است.
برخورد دو جنگنده در شمال آلمان
رسانه‌ها از سقوط دو هواپیمای جنگی آلمانی در شمال شرقی این کشور خبر دادند.
انتقاد شدید مقامات روس از تحریم‌های آمریکا علیه ایران
معاون وزیر امورخارجه روسیه با انتقاد از تحریم‌های آمریکا علیه ایران گفت که مسکو با این سیاست واشنگتن مقابله خواهد کرد.

پر بازدید ترین اخبار امروز

آماده باش ارتش یونان در پی تشدید اوضاع در مدیترانه
ارتش یونان یکشنبه از آماده باش نیروهای خود جهت مقابله احتمالی با ترکیه خبر داد.
سرمربی جدید پرسپولیس مشخص شد
بنابر ادعای برخی رسانه‌ها سرمربی سابق تیم ملی کرواسی به‌زودی هدایت پرسپولیس را بر عهده خواهد گرفت.
رقم پیشنهادی چاچیچ به پرسپولیس
در حالیکه اعضای هیأت مدیره باشگاه پرسپولیس برای انتخاب جانشین برانکو روی سه نام به توافق رسیده‌اند اما به نظر می‌رسد آنته چاچیچ کروات از شانس بیشتری برای هدایت پرسپولیس در فصل آینده برخوردار خواهد بود.
شعرهای میثم مطیعی به چاپ سوم رسید
این کتاب که دربرگیرندۀ مجموعۀ اشعار اجراشده در سال‌های گذشته و به مناسبت‌های مختلف توسط میثم مطیعی است، به کوشش محمدرضا وحیدزاده و به همت انتشارات کتابستان چاپ شده است.
انهدام پهپاد جاسوسی آمریکا موجب تحقیر هیمنه پوشالی آمریکا شد
نماینده مردم بویراحمد و دنا در مجلس شورای اسلامی گفت: اقدام شجاعانه و افتخارآفرین هوافضای سپاه در انهدام پهپاد جاسوسی فوق پیشرفته و گران‌قیمت آمریکا تحقیر هیمنه پوشالی آمریکا را به همراه داشت و ترامپ را در بهت و حیرت فرو برد.
کشف پناهگاهی با معماری دستکند در سیاهکل
آن ثبت صلواتی بود، این مزایده جدی است
۳۸ محوطه در انتظار جهانی شدن در باکو
«آتش» نشانه‌های باستانی را دود می‌کند
«ونیز» را به فهرست میراث جهانی در خطر اضافه کنید
نگرانی گرجستان از بایکوت گردشگری توسط روس‌ها
ویدئو - شهری که تنها یک شهروند دارد
ایران برای جذب هر خارجی چقدر خرج می‌کند؟
ایتالیا 2000 اثر باستانی به برزیل امانت می‌دهد
تلاش صهیونیست‌ها برای تخریب روابط ملت ایران و عراق- درآمد 1000 دلاری از ورود هر عراقی به ایران