تکاپوی شاگردان مکتب امام صادق(ع) برای ارائه فقه روزآمد

10:40 ۷۷ روز و ۱۹ ساعت پیش ایرنا 225 0
تکاپوی شاگردان مکتب امام صادق(ع) برای ارائه فقه روزآمد

تهران- ایرنا- در حالی که در سالهای اخیر، اعلام سالانه قیمت دیه براساس قیمت صد شتر مطابق فقه با بروز پرسشهایی مطرح بوده، برخی کارشناسان فقهی به دنبال راه حلهایی مبتنی بر فقه برآمده اند تا پاسخگوی مسایل روز باشد.

ایرنا

امام صادق(ع) به دلیل تبیین نظری فقه و دانش دینی رئیس مذهب خوانده می‌شود و اکنون ارائه فقه روزآمد و کاربردی برای جامعه، از طریق ورود عالمانه و شجاعانه فقها به مسایل روز است که می تواند مدافع فقه روزآمد برگرفته از مکتب امام صادق(ع) باشد.

** امام علم و آزاداندیشی
حضرت امام جعفر صادق(ع) به دلیل درگیری امویان و عباسیان، توانست در حد وسیعی به توسعه فکری مذهب تشیع بپردازد. ایشان تحرک خاصی در دنیای علم و فقه پدید آورد و شاگردان خود را وادار کرد شیوه تحقیق و بررسی و استنباط را به‌کار گیرند و از قیاس برحذر باشند. ایشان با پایه گذاری فقاهت و فهم و صورت درسی دادن به مسائل، باب مباحثاتی عظیم و پردامنه را گشود و با روشی که تعلیم می‌داد، از آیات قرآن، احکام و قوانین اسلامی را بیرون کشید. ایشان باب اجتهاد را باز گذاشت و آزاداندیشی را حتی در رویارویی با زنادقه ترویج کرد و این فضا تا زمان معاصر نیز ادامه دارد.

**دیه، مساله چالش برانگیز امروز
یکی از مسائلی مورد مباحثه اهل فن در طول سالهای اخیر قرار گرفته، مسئله دیه است. در ماده 448 قانون مجازات اسلامی چنین آمده است: دیه مقدر، مال معینی است که در شرع مقدس به سبب جنایت غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت، یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، مقرر شده است. این قانون در تعریف و مصداق محل اختلاف نظر بین علمای دینی است. معیار محاسبه دیه در فقه صد شتر است و البته موارد دیگری را هم شامل می‌شود که عبارتند از صد گاو، هزار گوسفند، دویست حلّه، هزار دینار و ده هزار درهم . اما در سالهای اخیر، اعلام سالانه قیمت دیه براساس قیمت صد شتر مطابق فقه که از سوی قوه قضائیه مطرح شده، با بروز پرسشهایی مطرح بوده و گاه زمینه ساز نقد رویکرد فقهی شده است. فعالیت شرکت های بیمه در این زمینه و مبالغ دریافتی از صاحبان خودرو و پرداختی به افراد صاحب دیه، پرسشها و حرف و سخنهایی را پدید آورده است. تا جایی که برخی پیشنهاد دادند شرکتهای بیمه ای برای مدیریت قیمت شتر، به پرورش این حیوان روی آورند.
علاوه بر مقدار دیه، تفاوت‏هایی که در باب دیه بین زن و مرد، بین مسلم و غیرمسلم و یا تفاوت‏ مبلغ بین ماه‏های حرام و غیر ماه‏های حرام از موضوعاتی بوده که پذیرش آن برای بسیاری در جامعه راحت نیست.

** استاد فقه، در جستجوی راه حل فقهی
حجت الاسلام والمسلمین محمد سروش محلاتی، از استادان دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، آذر ماه سال گذشته در نشست فقه پژوهی «دیه» مطالبی را برای اولین بار مطرح کرد که مورد نقد و توجه قرار گرفت و آیت الله جعفر سبحانی، از مراجع معظم تقلید، در خرداد امسال با انتشار مطلبی به موارد مطروحه سروش محلاتی پاسخ داد.
سروش محلاتی در این نشست با بیان اینکه اصل مسأله دیه با توجه به نصّ قرآنی، محلّ تردید نیست از «تقدیر دیه»، «اجناس برای مبنای تقدیر دیه» و «نوسان میزان دیه» به عنوان مسائلی که باید حل شوند یاد کرد. در نظریه او، مقادیر دیه که در روایات تعیین شده است، به عنوان حکم سلطانی از سوی پیامبر(ص) و ائمه(ع) تلقی می شود که با توجه به شرایط عصر تعیین شده است، نه آنکه حکم شرعی باشد. نتیجه این دیدگاه می تواند این باشد که امروز نیز حاکم شرع می تواند تدبیر دیگری برای برای تعیین مقدار دیه معین کند.

**سه راه حل وصله کاری
او در این نشست راه حلهای مطرح شده طیف های مختلف را برشمرد. راه حل اوّل این است که با توجه به شرایط زمانی خودمان و مصالح جامعه، مواردی را که تشخیص می‏دهیم مشکلی وجود دارد، ترمیم کنیم و تصمیمی بر مبنای مصحلت بگیریم. راه حل دوم مورد اشاره سروش محلاتی این بود که در این گونه موارد به سراغ حکم حاکم برویم و توقّع داشته باشیم با حکم حاکم، تغییراتی در مقادیر دیه صورت بگیرد و راه حل سوّم، این که در برخی از این مسائل تلاش کنیم و ببینیم اگر جای بحث و مناقشه در ادلّه هست، وارد بشویم و یک بحث اجتهادی در این زمینه صورت بگیرد.
سروش محلاتی در این نشست تصریح کرد که این سه راه حل علاج کلی نیست و «جنبه وصله کاری» در استنباط های فقهی را دارد.

** از اختیارات پیامبر(ص) تا اختیارات ولی فقیه
وی در ادامه سخنرانیش از یک راه حل جدید خبر داد و آن قراردادن فرض بر این بود که گفته شود اصل دیه یک حکم شرعی است که در قرآن کریم هم آمده ولی تقدیر دیه، جنبه شرعی ندارد و حکم الهی نیست. این‏که دیه باید از حلّه یمانی باشد یا از درهم و دینار باشد، یا شتر و گاو باشد، اینها حکم شرعی نیست و توزیعی هم که نسبت به اعضا صورت می‏گیرد و همین طور نسبت به جراحات، صورت می‏گیرد تقدیر شرعی نیست. خوب، اینها تقدیراتی است که پیغمبر اکرم یا امیرالمؤمنین و ائمه(ع) بر حسب اختیاراتی که شرع مقدس به آنها داده است جعل و وضع کرده ‏اند. و همین اختیاری که برای امیرالمؤمنین هست، بعد برای امام مجتبی هم هست، برای امام حسین هم هست، برای امام صادق(ع) هم وجود دارد و آنها هم می‏توانند این تقدیرات را کم کنند، اضافه کنند و بر حسب آنچه تشخیص می‏دهند، مقرّر بفرمایند. حالا در عصر غیبت هم تابع این هست که اختیارات حاکم اسلامی در عصر غیبت، در چه حدّ و اندازه‏ای باشد. اگر این اختیارات را از نظر سعه و ضیق، تابع اختیارات معصوم قرار دادیم، می‏تواند توسعه در عصر غیبت هم پیدا بکند و الا تابع مبنایی است که در بحث ولایت باید مشخّص کرد.
سروش محلاتی در ادامه می گوید: اگر این مطلب پذیرفته بشود، نتیجه‏ اش این می‏شود که هم آن اصول شش‏گانه، مشکلش حل می‏شود، هم آن تقدیر کلّی، مشکلش حل می‏شود و هم آن تفاوت‏هایی که در باب دیه بین زن و مرد، بین مسلم و غیرمسلم، مطرح است یا تفاوت‏های بین ماه‏های حرام و غیر ماه‏های حرام و امثال اینها همه اینها راه برای بحث در این زمینه باز می‏شود و یک تغییر کلّی در بحث دیه اساساً اتفاق می‏افتد.

**نقد حضرت آیت الله سبحانی
حضرت آیت الله جعفر سبحانی در خرداد 97 فرضیه سروش محلاتی پیرامون مقادیر دیه در اسلام را نقد کردند. ایشان با بیان اینکه در دانش های بشری، برای تلاشگران و پی افکنان علوم، خط قرمزی وجود ندارد و سر و کار آنان با طبیعت و عوارض آن است عنوان کردند: فرضیه های آنان در شناخت جهان، یک شرط بیش ندارد، و آن این که نباید با بدیهیات عقلی مانند امتناع اجتماع نقیضین، در تقابل باشد. اما علوم وحیانی که به وسیله پیامبران معصوم به دست ما رسیده است، بر دو نوع اصول منصوص و فروع مُستَنبَط است. در بخش نخست، ایجاد تردید و شک و یا فکر دگرگونی در آنها روا نیست، زیرا یک نوع مقابله با وحی الهی است که مصون از خطا می باشد. در بخش دوم که جنبه استنباطی دارد، راه برای نوآوری کاملاً باز است و اختلاف در این مورد اجتناب ناپذیر است.
ایشان در ادامه با بیان اینکه رسول گرامی به حکم این که رئیس مطلق امت اسلامی و از جانب خدا دارای ولایت خاصی است در موارد جزئی، برای گره گشایی، احکام قضایی و به تعبیر صحیح تر احکام ولائی صادر نموده تا مشکل برطرف شود اضافه کردند: با توجه به آنچه در باره تمایز احکام شرعی از احکام ولایی گفته شد می توان درباره روایات «دیه» به روشنی قضاوت نمود.

**دیه، حکم الهی مستمر، نه حکم ولایی موقت
آیت الله سبحانی با ذکر حدیثی از رسول اکرم درباره دیه می فرمایند: دقت در مضمون حدیث و تشقیق شقوق و بیان اقسام دیه از دیه نفس گرفته تا دیه اعضاء، و جراحات وارده بر سر حاکی است که حضرتش در مقام بیان حکم الهی مستمر است نه حکم ولایی موقت، و لذا فقیهان اسلام همگان آن را حکم الهی تلقی نموده اند.جای دقت این جا است که تعیین مقدار دیه از نظر دینار به وسیله خود حضرت رسول انجام گرفته است.
ایشان در ادامه با اشاره به اهمیت روایات و احادیث گفتند: اگر ما روایات چهارده گانه ای که فقط در وسائل الشیعه در مورد دیه انسان آمده است (با قطع نظر از آنچه در مستدرک الوسائل یا جامع احادیث الشیعه وارد شده) همه را حکم ولایی و موقت بدانیم، در این صورت باید صدها حدیث دیگر را که در وسائل الشیعه در مورد دیه اعضاء و دیات منافع و دیات شجاج و جراح وارد شده است (و اساس همه را دیه نفس تشکیل می دهد)، ولایی و قضایی و موقت بدانیم!! و با همه این روایات انبوه خداحافظی کنیم.
آیا یک فقیه ملتزم به اصول استنباط و تسلیم در برابر احکام الهی چنین جرأت پیدا می کند که همه را کنار بگذارد و بعداً بنشیند و روی مصالح و مفاسد تنگ نظرانه انسان غیر معصوم، قانون وضع کند.

** اجتهاد و استنباط کار آسانی نیست
ایشان در پایان نقد سخنان حجت الاسلام سروش محلاتی فرمودند: به علاقمندانی که گمان می کنند بر کرسی نوآوری نشسته اند یادآور می شوم اجتهاد و استنباط کار آسانی نیست. در پایان نظر صاحب فرضیه را به روایتی که صدوق در فقیه و کلینی در کافی و یحیی بن سعید حلی در جامع الشرایع با سند بسیار عالی نقل کرده اند، جلب می کنم. این روایت معروف به روایت ظریف در دیه است، امیرمؤمنان در منشوری بسیار مفصل و گسترده مقدار دیه اعضاء و منافع را بیان کرده است.
نمونه های متعددی در طول تاریخ از این گونه مباحثات وجود دارد و همین باعث پویایی فقه شیعه شده است. شاگردان امام جعفر صادق(ع) با تکیه بر آنچه ایشان پایه گذاری کردند به بحث در چنین مواردی می پردازند. اما به نظر می رسد ورود مجتهدانه به مواردی از این دست که می تواند راهگشا برای مشکلات جامعه باشد ضروری و دارای اولویت است.

گزارش از سید مهدی موسوی تبار
*اداره کل اخبار چندرسانه ای**ایرناپلاس*


گروه های زیر مجموعه اجتماعی

عمومی
عمومی

آخرین اخبار

مسی به رونالدو رای داد، رونالدو به مودریچ
با اعلام برندگان نهایی جوایز بهترین های سال فیفا، فدراسیون جهانی فوتبال آرای مربیان، کاپیتان ها و روزنامه نگارانی که در این رای گیری شرکت داشتند را اعلام کرد.
نماینده فوتبال ایران در مراسم بهترین‌های فیفا
کارلوس کی‌روش در مراسم بهترین‌های فیفا یافت.
پورعلی‌ گنجی: تیم ملی حمایت شود، با همه رقابت می‌کند
مرتضی پورعلی‌گنجی، مدافع تیم ملی فوتبال کشورمان اعتقاد دارد که تفاوت رقابتی مثل جام ملت‌های آسیا با جام جهانی، تفاوت بین انگیزه‌ها و حس جنگندگی تیم‌هاست.
برنامه نود؛ دربی و جنجال برای ۵۰ - ۵۰ تماشاگران
عادل فردوسی‌پور بیشترین بخش برنامه نود این هفته را به دربی 88 اختصاص داده بود.
زادمهر: هافبک‌ها در داربی تعیین کننده هستند
یک پیشکسوت باشگاه پرسپولیس می‌گوید تیمی که بتواند خط هافبک تیم مقابلش را کنترل کند می‌تواند در داربی موفق باشد.

پر بازدید ترین اخبار امروز

رونالدو و صلاح هم می‌توانستند برنده شوند
مرد سال فوتبال جهان به ستایش از رقیبان خود در راه کسب بهترین بازیکن سال پرداخت.
مسی به رونالدو رای داد، رونالدو به مودریچ
با اعلام برندگان نهایی جوایز بهترین های سال فیفا، فدراسیون جهانی فوتبال آرای مربیان، کاپیتان ها و روزنامه نگارانی که در این رای گیری شرکت داشتند را اعلام کرد.
نماینده فوتبال ایران در مراسم بهترین‌های فیفا
کارلوس کی‌روش در مراسم بهترین‌های فیفا یافت.
فاز دوم ساختمان دادگستری گالیکش افتتاح شد
قرار بازداشت دو وکیل دادگستری یک ماه تمدید شد
تخریب دستگاه قضایی، خیانت به انقلاب است
متخلفان کالا و خدمات 711 میلیارد تومان جریمه شدند
60 پرونده در مراجع قضایی علیه استانداری قزوین پایان یافت
قاچاقچیان در استان زنجان 130 میلیارد ریال جریمه شدند
شوراها را هدف گرفته اند
شکارچی کل وحشی در خوی به 2 سال حبس تعلیقی محکوم شد
حکم محکومیت میناوند صادر شد
رییس سابق یکی از سازمان های دولتی در یزد بازداشت شد